ABC analizi, stok kalemlerini önem derecesine göre sınıflandırıp yönetim dikkatini az sayıda kritik kaleme yoğunlaştırma yöntemidir. Dayandığı gözlem, kalemlerin küçük bir bölümünün toplam değerin büyük bir bölümünü oluşturmasıdır. Tipik bir dağılımda kalemlerin yaklaşık yüzde yirmisi değerin yüzde seksenini üretir; bu grup A sınıfıdır. Ardından gelen orta grup B, geriye kalan kalabalık ve düşük değerli grup ise C sınıfını oluşturur.
Sınıflandırma ölçütü genellikle yıllık kullanım değeridir, yani birim maliyet ile yıllık tüketim miktarının çarpımı. Buradaki incelik, ne yalnızca fiyata ne de yalnızca miktara bakılmasıdır: pahalı ama yılda üç kez kullanılan bir yedek parça ile ucuz ama sürekli tüketilen bir sarf malzemesi farklı yönetilmelidir. Değer eksenine bakmak bu ayrımı otomatik olarak kurar.
ABC tek başına eksiktir, çünkü yalnızca değeri ölçer, öngörülebilirliği ölçmez. XYZ analizi bu boşluğu doldurur ve kalemleri talep değişkenliğine göre ayırır. X grubu düzenli ve tahmin edilebilir talebe sahiptir, Y grubu mevsimsel ya da eğilimli olduğu için orta düzeyde öngörülebilirdir, Z grubu ise düzensiz ve seyrek talep gösterir; bu grupta tahmin hatası yapısal olarak yüksektir.
İki eksen birleştirildiğinde dokuz hücreli bir matris ortaya çıkar ve stok politikası hücre bazında farklılaşır. AX kalemleri hem değerli hem öngörülebilirdir; sıkı kontrol, düşük emniyet stoğu ve sürekli gözden geçirme uygundur. AZ kalemleri değerlidir ama tahmin edilemez; burada emniyet stoğuyla korunmak pahalıdır, bunun yerine tedarik süresini kısaltmak ya da tedarikçiyle esnek anlaşma yapmak daha akılcıdır. CX kalemleri ucuz ve düzenlidir; otomatik sipariş noktaları ve büyük partiler yeterlidir, üzerlerine yönetim zamanı harcanmaz. CZ kalemleri hem ucuz hem düzensizdir ve genellikle ürün gamının gözden geçirilmesi gereken kısmını işaret eder.
Analizin en sık yapılan hatası, sınıflandırmayı bir kez yapıp yıllarca güncellememektir. Ürün yaşam eğrisi ilerledikçe kalemler sınıf değiştirir; yılda en az bir kez, hızlı değişen sektörlerde çeyrek dönemde bir yeniden hesaplanması gerekir.
Uygulamada dikkat edilecek bir nokta da sınıflandırmanın tek başına bir amaç olmamasıdır. ABC ve XYZ, hangi kaleme ne kadar yönetim dikkati ayrılacağını belirleyen bir önceliklendirme aracıdır; sipariş miktarını, emniyet stoğunu ya da gözden geçirme sıklığını kendiliğinden hesaplamaz. Matrisin her hücresi için hangi politikanın uygulanacağı ayrıca kararlaştırılmalı ve yazılı hâle getirilmelidir, aksi hâlde sınıflandırma raporda kalır ve operasyona yansımaz.